ხშირად დასმული კითხვები ავტორიზაცია  |  რეგისტრაცია
ცხომარეთი
იმერეთი

მდებარეობს მდინარე ჯრუჭულის ხეობაში, აგრეთვე მდინარის მარცხენა მხარეს  ტერასებზე. ჩრდილოეთით ესაზღვრება უზუნთა და სატყეო მეურნეობის ტყის ზოლი, მდინარე ჯრუჭულის ხეობა, ადგილ ყვიჩორის მიდამოები. სამხრეთით _ სატყეო მეურნეობის ტყის ზოლი, მდ. ჯრუჭულისა და ჩიხურას წყალგამყოფი სერი. დასავლეთით _ მდ. მოხვურას და ფასკნარას ხეობა, სოფელ მოხვის მიდამოები, ხოლო აღმოსავლეთით ესაზღვრება უზარმაზარი ტყის ზოლი მდ. ჯრუჭულისა და ჩიხურას წყალ-გამყოფი სერი, კვერეთის მიმდებარე ტერიტორია.

ცხომარეთი ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ ტყის, სახნავ-სავარგულების ჩათვლით მდინარე ჯრუჭულის ხეობის გასწვრივ გადაჭიმულია საშუალოდ 3,0-3,5 კმ-ზე, დასავლეთიდან - აღმოსავლეთისაკენ მაქსიმალურად 2,5-3 კმ-ზე.

ცხომარეთის ყველაზე დაბალი ადგილია მდინარე  ჯრუჭულის ხეობაში, უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, მდინარე მოხვურას შესართავთან, ცხომარეთის სკოლასა და ცხომარეთის ტერიტორიული მართვის ორგანოს ტერიტორია ზ.დ. 550 მეტრი, ხოლო მაქსიმალური წერტილია სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდ. ჯრუჭულისა და ჩიხურას წყალგამყოფი სერი, ხავსნარის ქედის ცენტრალური ნაწილი 1200 მეტრი (ტყის ზოლი). ცხომარეთის ცენტრის სიმაღლე ზ. დ. 610 მეტრია.

მანძილი ქ. საჩხერემდე 13 კმ-ია. 2010 წ. მოსახლეობა შეადგენს  100 კომლს 272 სულით. სოფელში 2002 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემებით კი 293 მაცხოვრებელი იყო, ბოლო 10 წელიწადში სოფლის მოსახლეობის რაოდენობა შემცირდა 21 მაცხოვრებლით.

ცხომარეთის მოსახლეობა ძირითადად მისდევს მეცხოველეობას და მიწათმოქმედებას, აგრეთვე მეფუტკრეობას. სოფლის დასავლეთით მდებარეობს ჯრუჭის მონასტერი, რომელიც 1991 წ. მიწისძვრის მიერ იქნა დანგრეული. ჯრუჭის მონასტერი, გამორჩეული ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, სამონასტრო კომპლექსი. მდ. ყვირილის მარჯვენა შენაკადის - ჯრუჭულას ხეობაში მდებარეობს.

ჯრუჭის წმიდა გიორგის მონასტერი X-XI  სს. დაარსებული. მონასტრის აშენებას რაჭის ერისთავს მიაწერენ. შემდეგ იგი ფალავანდიშვილებს ეკუთვნოდა, ხოლო XVII  ს. წერეთლების ხელშია. XVIII ს. ჯრუჭის მონასტერს რაჭის ერისთავი და თავადი წერეთლები ეცილებოდნენ ერთმანეთს. მათ შორის მიმდინარე ბრძოლის დროს ნასოფლარებად იქცნენ მიმდებარე სოფლები, ხოლო მონასტრის ფუნქციები მოიშალა.XVIII ს. II ნახევარში იმერეთის მეფე სოლომონ I-მა მონასტერი დამოუკიდებლად გამოაცხადა და სასაფლაოდ მისცა წერეთლებს. ამის შემდეგ ამ წმიდა სავანემ აღორძინება დაიწყო და მისი ხელშეწყობით მონასტრის კუთვნილი ახლომდებარე სოფლები მოხვა, უზუნთა და ცხომარეთი თავიდან დასახლდა. XIX ს. პირველ ნახევარში ცნობილი საეკლესიო მოღვაწის დავით მიტროპოლიტის (წერეთლის) არქიმანდრიტობის დროს ჯრუჭის მონასტერი განსაკუთრებით გაძლიერდა და გამდიდრდა. მას მრავალი გლეხი ეკუთვნოდა ზემო იმერეთსა და რაჭაში, დიდ ფართობს მოიცავდა მისი კუთვნილი სავარგულები და ტყეები. მაგრამ XIX ს. ბოლოსა და XX ს. დასწყისში მისი ეკონომიური მდგომარეობა გაუარესდა, რადგან გლეხები და სავარგულები ჩამოართვეს. საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ მონასტერში ღვთისმსახურება შეწყდა. ერთხანს იქ 7-წლიანი სკოლა გახსნეს. ბოლოს კი გაუკაცრიელდა. სახელმწიფო ნაკლებად ზრუნავდა მის დასაცავად. 1968 წ. ძვირფასი სპილენძის სახურავი მოხსნეს და თუნუქით გადახურეს.

1991 წ. მიწისძვრამ ჯრუჭის მონასტერი ნანგრევებად აქცია. ტაძარი გუმბათიანი ბაზილიკა იყო, ნაგები თლილი ქვისა და კირისაგან. იქვე იყო სამრეკლო და სხვა სამონასტრო ნაგებობანი. მონასტრის კედლებზე არსებობდა რამდენიმე ლაპიდარული წარწერა და ბარელიეფი. რომელთაგან დღეს უმეტესობა გადარჩენილია.

ჯრუჭის მონასტერში თავადი წერეთლები და იქვე მოღვაწე სამღვდელო პირები არიან დაკრძალული. იქ აგრეთვე განისვენებენ წერეთლებთან დაკავშირებული სამეფო გვარის წარმომადგენლებიც, კერძოდ, იმერეთის მეფეები, მამა-შვილი გიორგი VII (მეფობდა 1741 წ.) და დავით II(მეფობდა 1784-1789 წ.წ.), ასევე დავით  II-ის ასული მზეხათუნ ბატონიშვილი, რომელიც სახლთუხუცეს ზურაბ წერეთლის ვაჟის, სვიმონის მეუღლე იყო. მიტროპოლიტ სვიმონის საფლავის წარწერა იქვე დასაფლავებული არიან იმერეთის სამეფოს ზემო მხრის სარდლები, მამა-შვილი პაპუნა და ქაიხოსრო წერეთლები. სახლთუხუცესი ზურაბ ქაიხოსროს ძე წერეთელი და მისი მეუღლე თამარ დადიანის ასული, მათი ძე გრიგოლი, ასული ქეთევანი – ქართლ-კახეთის მეფის გიორგის XII-ის რძალი, ბატონიშვილ იოანეს მეუღლე. აგრეთვე წერეთელთა სათავადო სახლის სხვა წევრები, რომლებსაც იმერეთის მეფის კარზე მნიშვნელოვანი თანამდებობები ეჭირათ. აქვე განისვენებენ მონასტრის არქიმანდრიტები, მათ შორის მიტროპოლიტი სვიმონ აბაშიძე, მიტროპოლიტი დავით წერეთელი, სხვა წინამძღვრები და მღვდელ-მონაზვნები.

ჯრუჭის მონასტერში ინახებოდა წმინდა გიორგის წმინდა ნაწილები, რომლებიც დღეს თბილისის სამების საკათედრო ტაძარშია დასვენებული. ექვთიმე თაყაიშვილს ამ მონასტრის კვლევისას აღწერილი აქვს მოოქროვილი, ვერცხლით შეჭედილი და ძვირფასი ქვებით შემკული წმინდა გიორგის დიდი ხატი ფირუზის ჯვრიანი სანაწილით, რომელზედაც ეწერა: წმიდა გიორგისა და წმიდა დიმიტრის გამოსახულება “წმინდა გიორგის სისხლის ნაწილი”. იქვე ყოფილა წმინდა დიმიტრის მინანქროვანი ხატი ძელიჭეშმარიტის ნაწილით. მონასტერი სავსე ყოფილა სხვა უმშვენიერესი ხატებით, ჯვრებით, ვერცხლითა და ოქროთი შემკული საეკლესიო ინვენტარით.

ჯრუჭის მონასტერმა შემოგვინახა უნიკალური ხელნაწერები. მათგან ყველაზე ძვირფასია “ჯრუჭის I სახარება” და “ჯრუჭის II სახარება”, პალავრაში გადაწერილი “წმინდა იოანე ოქროპირის ცხოვრება”. იქ იყო აგრეთვე სხვა მნიშვნელოვანი წიგნები, კრებულები და სიგელები. ჯრუჭის მონასტერმა, როგორც ქრისტიანულმა ცენტრმა, კულტურულმა კერამ და ისტორიულმა ძეგლმა ხჳხ საუკუნეშივე მიიპყრო მკვლევართა ყურადღება. მას იკვლევდნენ მარი ბროსე, დიუბუა დე მონპერე, დიმიტრი ბაქრაძე, თედო ჟორდანია, ალექსანდრე ხახანაშვილი, პავლე ინგოროყვა და სხვანი.

ჯრუჭის მონასტრის, მისი ხელნაწერების შესწავლასა და დაცვაში განსაკუთრებული დამსახურება მიუძღვის ექვთიმე თაყაიშვილს – წმინდა ექვთიმე ღვთისკაცს. მან 1919 წ. მოინახულა მონასტერი, აღწერა იგი, მისი ხელნაწერები, ხატები და საეკლესიო ნივთები. თან წამოიღო იქიდან საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოებაში უნიკალური წიგნები და სიგელ-გუჯრები. აღსანიშნავია, რომ ექვთიმე თაყაიშვილის აღწერილობანი ჯრუჭის მონასტერსა და მის სიძველეებზე, რომელიც ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში იყო დაცული, ახლახანს წიგნად გამოიცა.

XX სა. 20-იან წლებში ჯრუჭის მონასტერი, მისი წარწერები და შემორჩენილი საეკლესიო ნივთები აღწერა აგრეთვე გიორგი ბოჭორიძემ. საბჭოთა პერიოდში დიდი ამაგი დასდეს ჯრუჭის მონასტრის დაცვასა და სათანადო მოვლის საქმეს ნოდარ, ბეჟან და შოთა სივსივაძეებმა. მნიშვნელოვანი სამეცნიერო გამოკვლევები აქვს ამ საეკლესიო სავანის შესახებ ქუთაისის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმის ძველ წიგნთა ფონდის მცველს ქალბატონ მაია ქებულაძეს. რამდენიმე წერილი მიუძღნა მას ქუთაისის ისტორიული არქივის დირექტორმა ბატონმა მერაბ კეზევაძემ. 2008 წ. ამ მონასტერზე გამოცემული მასალა შეკრიბა და ისტორიული ნარკვევი გამოსცა ტრისტან მაჭარაშვილმა. ტოპონიმი ჯრუჭი მეტად უცნაურად ეჩვენებათ და ჯერ თითქმის არავის უცდია მისი ახსნა. ზემო იმერეთში, კერძოდ, ჯრუჭის მონასტრის ახლომდებარე ტერიტორიებზე საკმაოდ გავრცელებულია ტოპონიმები: ღრუჭი, ღრუჭები, ღრუჭუნი, ღრუჭუნოღელე. სოლომონ II--ის ყმა-მამულის წყალობის სიგელი ჯრუჭის ყველა დასახელებული ტოპონიმის ამოსავალი ფორმაა ღრუჭი. იგი ზემოიმერული დიალექტური წარმონაქმნია, თუმცა მსგავსი სიტყვები რაჭულ დიალექტშიც გვხვდება.

ადგილობრივ მოსახლეობას ღრუჭუმი, ღრუჭე უწოდებიათ ჩავარდნილი, ძნელად გასავალი ხევებისთვის, ანუ იგი ნიშნავს მკვეთრად ჩაღრმავებულ ადგილს, თუნდაც ხევს, უფრო მეტად წყლიანს. ჯრუჭის მონასტრის ახლოს რამდენიმე ხევი და ჩაღრმავებული ადგილია, რომელსაც შეიძლება სახელი ღრუჭი მიესადაგოს. სავარაუდოთ, ამ ადგილების სახელი შემდეგ დღევანდელი მონასტრის ტერიტორიაზეც გავრცელდა. მოხდა ბგერათა ნაწილობრივი ასიმილაცია – ბგერა ღ ნაწილობრივ დაემსგავსა ჭ-ს და მივიღეთ ჯ, ღრუჭი - ჯრუჭი. ზემო იმერეთში, ჭიათურის მუნიციპალიტეტში სოფელ კვახაჯელეთში გვხვდება ჰიდრონიმი ჯრუჭიღელეც. ჯრუჭიღელე იმ ადგილებიდან უნდა მოდიოდეს, რომლებსაც ქვედა ან ზედა ჭალოვანში ღრუჭი, ღრუჭის ყანა ან ღრუჭყანის ტბა ეწოდება. ეს კი დასტურია იმისა, რომ ტოპონიმიდან ღრუჭი არა მარტო ჯრუჭის მონასტრის ტერიტორაზე მივიღეთ ჯრუჭი, არამედ მისგან საკმაოდ შორს, ჭიათურის რაიონის სოფელ კვახაჯელეთში. დღევანდელი ჯრუჭის მონასტრის ადგილას ან მის შორიახლოს არსებობდა ჩაღრმავებული ადგილი ან ხევი სახელწოდებით ღრუჭი, რომლისგანაც მიღებული ჯრუჭი მრავალსაუკუნოვანი მონასტრის სახელად მოგვევლინა.

ჯრუჭის ნანგრევებში 2009 წლის 23 აგვისტოს აღმოჩენილი წარწერა ქვაზე ასომთავრული წარწერით, ასე იკითხება: “წ(მიდა)ო გ(იორგ)ი ა(დიდე) არსენ მამადმთავარი”. მამადმთავარი ეწოდებოდა ადრე და შუა საუკუნეებში კათოლიკოსს, იშვითად ამ სახელით ეპისკოპოსს, მთავარეპისკოპოსს ან მონასტრის წინამძღვარს (არქიმანდრიტს) მოიხსენიებდნენ.

ჯრუჭის მონასტერს დიდი კვალი აქვს დატოვებული ქართულ კულტურაში. საყოველთაოდაა ცნობილი ჯრუჭის სახარება (ოთხთავი), რომელიც ქართული კალიგრაფიის უბრწყინვალეს ნიმუშს წარმოადგენს და დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში. იმას, რომ ჯრუჭი ხუროთმოძღვრების ბრწყინვალე ნიმუშს წარმოადგენდა, მოწმობს ეზოში დაყრილი ჩუქურთმები და სვეტთა ნაწილები, რომლებიც ერთ დროს ტაძრის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდნენ. ერთ-ერთ კედელზე შემორჩენილი იყო წმინდა გიორგის ბარილიეფი, რომელზეც ორი წმინდა გიორგია გამოსახული, პირით ერთმანეთისაკენ. ერთ-ერთი მათგანი ებრძვის გველეშაპს ხოლო მეორე ბიზანტიის იმპერატორ დიოკლეტიანეს. ეს ბარელიეფი უნიკალურია თავისი შინაარსით და მსოფლიოში ანალოგი არ მოეპოვება.

ჯრუჭის ოთხთავი გადაწერილია 936 წელს. ხელნაწერი შეიცავს 297 ფურცელს. მისი მომგებელია გრიგოლი, ხოლო გადამწერი - გაბრიელი. ცნობები მათ შესახებ შემონახულია ანდერძში, ხელნაწერის მომგებელი გრიგოლი მოიხსენიება აგრეთვე (229ვ)-ზე, ლუკას სახარების ბოლოს, ნუსხურ მინაწერში. 940 წელს ხელნაწერი მოუხატავს თევდორეს.

 

ავტორი: გიორგი დვალაშვილი

ყველა უფლება დაცულია

წყარო: http://www.saunje.ge


© 2011-2017, TRAVEL IN GEORGIA.